Hozirgi kunga kelib “Legal Tech” barcha turdagi tadbirkorlik subyektlariga, ayniqsa kichik biznes subyektlariga oʻz faoliyatini optimallashtirish va natijada daromadni oshirishga yordam berish uchun yaratilgan koʻplab texnologik innovatsiyalarni qamrab oladi. “Legal Tech” tadbirkorlarga bozor qiyinchiliklaridan omon qolishga, aniqroq qiladigan boʻlsak bozor faoliyatiga osonroq va kam xarajatlarsiz kirib olish imkonini yaratadi.

2008-yilgi Buyuk turgʻunlik yuridik firmalar va biznes subyetktlari uchun texnologiya tushunchasini oʻzgartirdi. Texnologiya ancha vaqtdan beri mavjud boʻlsa-da, bu iqtisodiy inqiroz tadbirkorlar uchun kutilmagan oʻzgarish boʻlib xizmat qildi. Muammo shundaki, tijoriy mijozlar ushbu turgʻunlikdan keyin uzoq yuridik firmalarning yuridik xizmatlariga xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirdilar. Tijorat mijozlari iloji boricha oʻzlarining ichki yuridik tuzilmalarini yaratishga e’tibor qaratdilar, chunki bu iqtisodiy samaradorlik nuqtai nazaridan ancha oqilona edi.

Shu bilan birga oʻyin qoidalari keskin oʻzgardi. 2022-yilda yuridik xizmatlar uchun o‘n yil avval mashhur bo‘lganidek, soatlik to‘lovlar o‘rniga qat’iy belgilangan to‘lovlarni olish odatiy holdir. Oxir-oqibat, yuridik firmalar ichki guruhlarga qaraganda ancha moslashuvchan, samarali va arzonroq xizmatlar taklif etishga majbur boʻlishdi. Va bu yerda yuridik sohadagi texnologiya muhim roʻl oʻynashni boshladi.

Legal Tech yoki Legal Technology – bu yuridik firmalar, advokatlar, korxonalar va tashkilotlar uchun ularning faoliyatini soddalashtirish, optimallashtirish va avtomatlashtirish uchun yaratilgan yagona yoki texnologik yechimlar toʻplamidir.

Misol tariqasida sun’iy intellektdan foydalanishni oladigan boʻlsak, 2020-yilda korxonalar uchun sun’iy intellekt xizmatlari taklifi 2019-yilga nisbatan taxminan uchdan ikki barobarga koʻpaygan. Buning ajablanarli joyi yo’q, chunki sun’iy intellektga asoslangan yechimlar qoʻlda koʻrib chiqish bilan solishtirganda aniqlikka hech qanday putur yetkazmasdan shartnomani ko’rib chiqish jarayonini 90% ga tezlashtirishi mumkinligi haqidagi xabarlar tez tarqalmoqda. Bloomberg ma’lumotlariga koʻra, 2019-yilning uchinchi choragi oxiriga kelib Legal Tech-ga 1,23 milliard dollar sarmoya kiritilishiga olib keldi.

Koʻrib turganingizdek, yuridik texnologiya xizmatlari oʻsib bormoqda va 2022-yilda yanada yuqori talabga ega boʻlishi kutilmoqda. Agar siz mijozlarga masofadan turib xizmatlar ko‘rsatuvchi yuridik firma egasi yoki o‘zlarining ichki yuridik tuzilmalariga ega biznes jarayonlari uchun ba’zi yaxshilanishlardan foydalana oladigan tashkilotning bosh direktori bo‘lsangiz, “Legal Tech” dan foydalanishingiz maqsadga muvofiq boʻladi.

Tadbirkorlik subyektlari uchun yuridik texnologiyaning asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:

Avtomatlashtirish. Ma’lumki, ichki yuridik tuzilmalar uchun vazifalarning aksariyati qoʻlda bajariladi. Nega yuristlar takroriy va muntazam harakatlardan koʻra muhimroq vazifalarga e’tibor qaratishlariga yoʻl qoʻymaymiz? Avtomatlashtirilgan yechimlarni joriy qilish orqali biznes tashkilotlardagi yuristlarning kundalik faoliyatida bajaradigan ishlarining 60% dan ortigʻini avtomatlashtirish mumkin.

Yaxshilangan izlash jarayoni. Yuridik mutaxassislar Internetning keng tarqalganligi va imkoniyatlariga qaramay, odatda bosma hujjatlarga tayanadilar. Ular asosan oʻzlaridagi mavjud keyslar boʻyicha ma’lumot uchun bosma hujjatlardan foydalanib kelishmoqda. Bunday vaziyatda, texnologiya bu vaziyatni yaxshilashning uchta usulini taklif qilishi mumkin. Birinchidan, kerakli hujjatlarni planshetlar, noutbuklar va boshqa mobil qurilmalarda aks ettirish uchun korporativ mobil ilovani joriy qilish mumkin. Ikkinchidan, qonunchilikdagi soʻnggi oʻzgarishlardan yuridik xodimlarni xabardor qilish uchun qidiruv jarayonini avtomatlashtirish mumkin. Uchinchidan, talab boʻyicha yangi kelgan ma’lumotlarni yoki amaldagi me’yoriy hujjatlarga oʻzgartirishlarni izlash uchun ba’zi qoʻshimcha funksiyalar amalga oshirilishi mumkin.

Kamroq xavf. Avtomatlashtirilgan texnologik yechimlar inson xatosi ehtimolini kamaytiradi. Hatto eng yaxshi mutaxassislar ham faktlarni notoʻgʻri talqin qilishlari mumkin, bu esa notoʻgʻri baho berishga va tashkilotning obroʻsi kuchsizlanishiga va moliyaviy zarariga olib keladi. Bundan tashqari, agar siz huquqiy muammolarni turli tomonlardan tahlil qilish imkonini beruvchi imkoniyatlarni qo’shsangiz, masalan, Machine Learningga asoslangan yechim tomonidan yoqilgan, Legal Tech inson mutaxassislariga toʻgʻri qaror qabul qilishda yordam berish uchun ajoyib vositaga aylanishi mumkin.

Koʻproq shaffoflik. Bu masala mijozdan koʻproq pul olish uchun oʻz ishlarini haddan tashqari murakkablashtiradigan koʻplab yuristlar va advokatlarning mavjudligiga asoslanadi. Natijada, mijozlar koʻpincha advokatlarning halolligiga shubha qilishadi va sizning tashkilotingizga ham shubha qilishlari mumkin. Qanday qilib bu sodir boʻlishining oldini olish mumkin? Bu siz uchun ham, mijozlaringiz uchun ham biznesingizdagi barcha tartib-qoidalarning shaffof ko‘rinishini ta’minlovchi yuridik amaliyotni boshqarish yechimlarini joriy etishdek oddiydir. Bundan tashqari, siz oʻzingizning mutaxassislaringiz uchun bozorni qurishingiz mumkin, u yerda sizning mijozlaringiz har bir yurist va advokatingizning ish tajribasini baholashlari va oʻz masalalari uchun eng yaxshi mutaxassisni tanlashlari mumkin.

Sun’iy intellekt va “Machine Learning” yordamida hujjatlarni koʻrib chiqish. Sun’iy intellekt va “Machine Learning” allaqachon bir nechta sohalarda inqilob qilmoqda va huquqiy soha ham bundan mustasno emas. Ushbu ilg’or texnologiyalar ma’lumotlar (nazorat bilan yoki nazoratsiz) boʻyicha mashq qila oladigan va bir nechta turdagi huquqiy hujjatlarni, jumladan, muvofiqlik holatlari va tashkilotni qoʻshish va birlashtirish holatlarini tahlil qila oladigan algoritmlarni taklif qilish orqali biznes jarayonlarini tashkil etishning an’anaviy usulini ortda qoldirishi mumkin.

Hujjatlar va shartnomalarni boshqarish platformalari. Bular mohiyatan shablonlarni yaratish, kontent tahlilini ta’minlash yoki muzokaralar olib borish jarayonini avtomatlashtirish va soddalashtirishga qodir boʻlgan huquqiy texnik vositalar toʻplamidir.

Aqlli shartnomalar. Siz aqlli shartnomalar uchun vosita sifatida Taqsimlangan Ledger Texnologiyasi va Internetdan foydalanishingiz mumkin. Bu, asosan, muayyan shartlarga qarab oʻz-oʻzini bajarish qobiliyatiga ega boʻlgan qonuniy shartnomalardir.

Elektron kashfiyot vositalari. Bu vositalar advokatlar uchun elektron kashfiyot bosqichlarining turli bosqichlarini avtomatlashtiradigan yechimlarni birlashtiradi. “Machine Learning”  algoritmlaridan Internetda muayyan holatlar haqida aniq ma’lumotni tanlash yoki katta hajmdagi ma’lumotlar bazalarida kerakli ma’lumotlarni topish uchun foydalanish mumkin.

Huquqiy chatbotlar. Chatbotlar bu mijozlar tajribasini yaxshilash va inson resurslarini kamaytirish uchun sun’iy intellekt va “Machine Learning”ni amalga oshirishning yana bir usuli. Ular allaqachon chakana savdo yoki bank ishi kabi sohalarda odatiy vazifalar va soʻrovlarni oʻz zimmalariga olishlari mumkinligini isbotlaganlar. Ular yuridik sohada ham shunday qilishlari mumkin, bu sizning xodimlaringizga yanada mazmunli va murakkab vazifalarga e’tibor berish imkonini beradi.

Yuqoridagi kabi “Legal Tech” imkoniyatlari Oʻzbekistonga ham kirib kela boshladi. Xususan, 2021-yild 1-aprel sanasida Adliya vazirligi qoshidagi “Adolat” milliy huquqiy axborot markazi tomonidan www.yurxizmat.uz – Oʻz-oʻziga huquqiy xizmat koʻrsatish “Legal Tech” axborot tizimi ishga tushurildi. Mazkur “Legal Tech” axborot tizimi kichik biznes va kam taʼminlangan aholiga huquqiy maslahat berish, ularning taklif va tashabbuslarini qabul qilishning yangi tizimini joriy etish, advokatlar ishtirokisiz huquqiy hujjatlarni tayyorlash imkoniyatini yaratish maqsadida yoʻlga qoʻyilgan.

Hozirda oylar kesimida o‘rtacha 10 000 dan ortiq foydalanuvchi Yurxizmat.uz axborot tizimidan foydalanib kelmoqda. Axborot tizimida 920 dan ortiq huquqiy hujjat namunalari mavjuddir.

Biz bilamizki kichik biznes subyektlari koʻp hollarda oʻzlarining faoliyatlariga advokat va yuristlarni jalb qilishlariga moliyaviy tarafdan imkoniyatlari yetmaydi. Yurxizmat.uz axborot tizimi esa aynan shunday tadbirkorlik subyektlariga juda qoʻl keladi. Chunki mazkur tizimda tadbirkorlik subyektlari uchun quyidagi hujjatlarning namunalari mavjud:

  • Talabnomalar:

Koʻchmas mulk ijarasi shartnomasini muddatidan oldin bekor qilish haqida talabnoma (https://yurxizmat.uz/uz/document/58);

Lizing shartnomasini muddatidan oldin bekor qilish toʻgʻrisida talabnoma (https://yurxizmat.uz/uz/document/50);

Yetkazib berish majburiyatini bajarish toʻgʻrisida talabnoma (https://yurxizmat.uz/uz/document/44);

Muddati oʻtgan debitor qarzdorlikni toʻlash toʻgʻrisida talabnoma (https://yurxizmat.uz/uz/document/39);

Muddati oʻtgan penya qarzdorligini toʻlash toʻgʻrisida talabnoma (https://yurxizmat.uz/uz/document/33);

  • Ustavlar va unga oid hujjatlar:

Maʻsulyati cheklangan jamiyat Ustavi

(https://yurxizmat.uz/uz/document/12);

Qoʻshimcha maʼsuliyatli jamiyatining ustavi

(https://yurxizmat.uz/uz/document/6);

MCHJ ustavini tasdiqlash toʻgʻrisida qaror

(https://yurxizmat.uz/uz/document/5);

  • Fuqarolik shartnomalari:

Chakana oldi-sotdi shartnomasi

(https://yurxizmat.uz/uz/document/1035);

Pullik tibbiy yordam koʻrsatish toʻgʻrisida shartnoma

(https://yurxizmat.uz/uz/document/1034);

Mol-mulkni ishonchli boshqarish shartnomasi

(https://yurxizmat.uz/uz/document/1033);

Investitsiya shartnomasi

(https://yurxizmat.uz/uz/document/1005);

Franshizing shartnomasi

(https://yurxizmat.uz/uz/document/1002).

  • Maxsulot sotish, xizmat koʻrsatish (ishlarni bajarish) shartnomalari:

Xizmatlar koʻrsatishga (ishlarni bajarish) shartnomasi

(https://yurxizmat.uz/uz/document/30);

Oldi-sotdi shartnomasi

(https://yurxizmat.uz/uz/document/138);

Tovarlar yetkazib berish boʻyicha davlat kontrakti

(https://yurxizmat.uz/uz/document/156) va boshqa hujjatlar.

Kichik tadbirkorlik subyektlari yuqoridagilardan tashqari boshqa juda koʻplab hujjatlarning namunalarini www.yurxizmat.uz xaborot tizimidan tegishli savolnomalarni toʻldirgan holda yuklab yuklab olishlari mumkin. Eng muhimi mazkur “Legal Tech” axborot tizimidagi barcha hujjatlar mutlaqo tekindir. Bu tadbirkorlarga oʻz-oʻziga bepul va ishonchli huquqiy xizmat koʻrsatish imkonini taqdim etadi.

Yoʻlchiboy Buriyev,

“Adolat” milliy huquqiy axborot markazi bosh maslahatchisi