Вахтанг VI нинг қонунлар мажмуаси (кодекси)

ТАЪКИДЛАШ жоизки, тарихда кўплаб подшолар ­адолатли қонунлар чиқаргани тилларда достон бўлиб, ­асрдан-асрга ўтиб, бизгача етиб келган. Шулардан бири шубҳасиз, грузин подшоси Вахтанг VI дир.

Вахтанг VI Грузияда XVIII асрда ҳукмронлик қилган подшо бўлиб, ўша даврда қонунлар мажмуасини тузган. У тузган қонунлар мажмуаси қуйидаги сўзлар билан бошланади: “Сўзимизнинг муқаддимасида шуни уқтириб айтмоқчимизки, у хоҳ ҳукмдор бўлсин, хоҳ қози бўлсин, одамлар ундан адолатни талаб қилади. Адолатсизлик инсонни хонавайрон қилади, ҳалок этади. Адолат шоҳни барча ёмонликлардан асрайди ва балоларни қайтаради”.

Шу ўринда Вахтанг VI нинг ўзи тузган қонунлар мажмуасидаги қуйидаги сўзлари адолатни тараннум этади: “Биз ушбу қонунлар мажмуасини бирор ким судловни бирон нарса эвазига, ёки қариндош-уруғчилик ёхуд бошқа сабабларга кўра бузмаслиги ­учун жорий этдик”.

Таъкидлаш лозимки, ушбу қонунлар мажмуаси одам ўлдириш, ўғирлик, талончилик, оилавий муносабатлар, жамият ва инсон ҳаётида учрайдиган бошқа жиноятлардан иборат.

Аҳамиятлиси, ушбу қонунлар мажмуасида жиноятларни ­аниқлаш, жазо бериш, тергов олиб бориш, судлов ва бошқа жараёнлар ҳақида қонун нормалари баён қилинган.

Хусусан, XVIII асрда жиноятни аниқлаш учун қўлланилган юзлаштириш, қасам ичириш, қайноқ сув ва қизиган темир воситаси орқали воқеани аниқлаш ва бошқа усуллар қайд этилган.

Тан олиш керакки, Вахтанг VI нинг қонунлар мажмуасида судь­ялар ҳақида ҳам муҳим қонунлар акс эттирилган. Жумладан, қонунлар мажмуасида жиноятларга жазо беришда судьянинг роли муҳимлиги таъкидланган. Унда “Судья аввало синчков, оғир, босиқ, билимдон, шу билан биргаликда сотиб олинмайдиган ва Худодан қўрқадиган бўлиши керак”, — деб ёзилган. Шунингдек, “Агарда судья суд жараёнида айбдор ва гуноҳкорларнинг сўзларини эшитмаса, бўлар-бўлмасга жаҳли чиқиб, ғазабланса, унда ҳеч бир ҳақиқатни аниқлай олмайди”, — деган сўзлар ўз аҳамиятини йўқотмайди.

Эътироф этиш лозимки, Вахтанг VI нинг мажмуасини ўз даврининг кодекси десак, тўғри бўлади.

Адолатли подшо Вахтанг VI нинг мажмуасида содир этилган ҳар бир жиноят ва унга бериладиган жазо — қатл этиш, жарима, қамоқ ва бошқа жазолар ҳақида батафсил қайд этиб ўтилган.

Мажмуада қайд этилганидек, Вахтанг VI ушбу қонунлар маж­муасини тузишда XVIII асрда мавжуд бўлган ва амал қилиб келинаётган бошқа қонунлар мажмуаларидан фойдаланган.

Мухтасар айтганда, Вахтанг VI халқпарвар ва адолатпарвар ҳукмдор, шу билан бирга адолатли қонунлар ижодкори сифатида тарихда ўлмас ном қолдирган тарихий шахсдир.

Луқмон АСАТОВ,

Пастдарғом туман иқтисодий суди раиси